Dan ontstaan er mooie gesprekken, nieuwe inzichten, kritische vragen en bijzondere ontmoetingen. En ergens tussen de Finse klaslokalen, uitgestrekte bossen, de straten van Helsinki en de warmte van een traditionele rooksauna ontdekten we dat een studiereis over veel meer gaat dan alleen onderwijs.

Met een koffer vol vragen naar Finland
Finland staat natuurlijk al jarenlang bekend om het onderwijs en de hoge positie in de PISA-ranglijst. Vertrouwen in de professional, relatief veel autonomie voor scholen en leerkrachten, aandacht voor het welzijn van kinderen en een sterke ambitie om ieder kind gelijke kansen te bieden in een inclusieve setting. Maar hoe ziet dat er in de dagelijkse praktijk uit? En wat kunnen wij daarvan leren?

Met die nieuwsgierigheid vertrokken we naar Finland. Niet om op zoek te gaan naar een onderwijsmodel dat we één op één kunnen overnemen, maar om ons te laten inspireren, onze eigen overtuigingen te bevragen en met een frisse blik naar ons eigen onderwijs te kijken.

Een kijkje achter de Finse schooldeuren
Tijdens onze reis bezochten we verschillende scholen, waaronder scholen in de regio Imatra en een inclusieve school in de omgeving van Helsinki. We werden hartelijk ontvangen door schoolleiders, onderwijskundigen, leerkrachten en ondersteuners, die ons openhartig vertelden over hun onderwijs, hun ambities en de uitdagingen waar zij voor staan. Ook de kinderen spraken in een goed woordje Engels over hun ervaringen.

Wat opviel, was de rust, de ruimte en het vertrouwen. Vertrouwen in de kinderen om zich te ontwikkelen (o.a. in zelfstandigheid), vertrouwen in leerkrachten om professionele keuzes te maken en vertrouwen in teams om samen verantwoordelijkheid te dragen.

Inclusief onderwijs
Bijzonder was ook de manier waarop ondersteuning op sommige scholen georganiseerd is. Zo bezochten we een inclusieve school met 380 leerlingen, 32 leerkrachten en maar liefst 31 ondersteunende medewerkers. Een indrukwekkende verhouding, zeker vanuit ons Nederlandse perspectief. Hier zagen we hoe meerdere professionals samen verantwoordelijkheid dragen voor het onderwijs aan kinderen. Niet één leerkracht die alles alleen moet kunnen, maar een team waarin expertise wordt gedeeld en ondersteuning dichtbij is.

Wat ons daarnaast opviel, was de continuïteit in de begeleiding van kinderen. Op de scholen die we bezochten, hoorden we hoe ondersteunende professionals soms jarenlang met een kind meegroeien. Soms begint die begeleiding al in de kinderopvang en loopt deze door tot in het basisonderwijs, of zelfs het voortgezet onderwijs. In plaats van dat een kind bij iedere overgang opnieuw moet wennen aan andere begeleiders, blijft vertrouwde expertise beschikbaar. De professional kent het kind, zijn ontwikkeling, zijn onderwijsbehoeften en vaak ook de thuissituatie.

Juist voor kinderen die extra ondersteuning nodig hebben, kan die continuïteit van enorme betekenis zijn. Het voorkomt dat kennis verloren gaat bij een overgang en biedt kinderen veiligheid, vertrouwen en stabiliteit. Het zette ons aan het denken over onze eigen doorgaande lijnen. Hoe vaak moeten kinderen en ouders bij ons opnieuw hun verhaal vertellen? En hoe kunnen we ervoor zorgen dat niet alleen informatie, maar ook kennis, expertise en vertrouwde relaties met kinderen meegroeien?

Tegelijkertijd ontdekten we dat inclusief onderwijs ook in Finland volop in ontwikkeling is. Niet alle kinderen krijgen de hele dag samen onderwijs; sommige kinderen ontvangen ondersteuning in aparte groepen. Ook hier wordt gezocht naar de juiste balans tussen samen leren, passende ondersteuning en wat haalbaar is in de dagelijkse praktijk.

Juist dat maakte de bezoeken waardevol. We zagen geen perfect onderwijssysteem, maar betrokken professionals die, net als wij, iedere dag zoeken naar het beste voor hun leerlingen.

Leren begint vroeg en stopt nooit
Wat ons ook opviel, is hoe anders Finland kijkt naar leren en ontwikkelen. Waar in Nederland keuzes in het onderwijs soms al op jonge leeftijd bepalend lijken voor de verdere toekomst, zijn de mogelijkheden om in Finland een andere richting in te slaan veel grotEen leven lang leren is er niet alleen een mooie ambitie, maar wordt ook daadwerkelijk gefaciliteerd. Dankzij publiek gefinancierde opleidingsmogelijkheden kunnen mensen zich op latere leeftijd opnieuw scholen, verder ontwikkelen of een andere richting kiezen. Ook wordt de basis voor ontwikkeling vroeg gelegd. Veel Finse kinderen gaan al op jonge leeftijd naar de kinderopvang, soms vanaf negen maanden. De kinderopvang wordt gezien als een belangrijk onderdeel van de doorgaande ontwikkeling van kinderen.

Stevige professionele basis
Er wordt bewust geïnvesteerd in de kwaliteit van de professionals. In de kinderopvang werken hbo-opgeleide pedagogisch medewerkers. Leerkrachten in het basis- en voortgezet onderwijs zijn universitair opgeleid. Die hoge opleidingseisen dragen bij aan een stevige professionele basis. Tegelijkertijd zagen we ook dat een hoog opleidingsniveau niet automatisch betekent dat iemand een goede leerkracht is. Pedagogisch handelen, klassenmanagement en het vermogen om écht verbinding te maken met kinderen zijn minstens zo belangrijk. Ook in Finland zagen we verschillen tussen professionals op de scholen.

Het zette ons aan het denken. Wat verstaan we eigenlijk onder kwaliteit? Hoe zorgen we ervoor dat professionals niet alleen goed worden opgeleid, maar zich ook gedurende hun hele loopbaan blijven ontwikkelen? En hoe voorkomen we dat keuzes die kinderen of volwassenen op een bepaald moment maken, hun verdere mogelijkheden te veel beperken?

Misschien zit daar wel een belangrijke les voor ons: ontwikkeling is nooit af en kansen zouden dat ook niet moeten zijn.

De schoolleider
Een van de belangrijkste inzichten die ik uit Finland meeneem, is de grote betekenis van de schoolleider. Natuurlijk weten we dat leiderschap ertoe doet. Maar tijdens deze reis werd voor mij opnieuw zichtbaar hoe bepalend de schoolleider is voor de kwaliteit van het onderwijs en de cultuur binnen een school.

Tijdens de scholenbezoeken zagen we verschillende manieren waarop schoolleiders vormgeven aan hun opdracht. Hoe zij bouwen aan vertrouwen, ruimte bieden aan professionals en tegelijkertijd richting geven aan de ontwikkeling van hun school.

Ook de inspirerende lezing van Terhi Nissinen, Head of Unit en Senior Counsellor of Education, zette ons aan het denken. Zij sprak openhartig over de uitdagingen waar het Finse onderwijs voor staat en het belang van voortdurende professionalisering van leerkrachten.

Het bevestigde voor mij dat goed onderwijs niet vanzelf ontstaat. Het vraagt om een schoolleider die een duidelijke visie heeft, hoge verwachtingen uitspreekt en een cultuur creëert waarin professionals zich veilig voelen om te leren, kritisch te reflecteren en elkaar aan te spreken.

Juist in het licht van inclusief onderwijs is die rol essentieel. Inclusie vraagt meer dan de overtuiging dat ieder kind erbij hoort. Het vraagt om keuzes in de organisatie van het onderwijs, om het benutten van verschillende expertises en om het delen van verantwoordelijkheid.

Als schoolleider kun je die voorwaarden creëren. Door niet alleen te kijken naar wat een individuele leerkracht nodig heeft om een groep goed te begeleiden, maar ook naar hoe je als team gezamenlijk verantwoordelijkheid kunt dragen voor alle kinderen. Dat vraagt ook om verder te kijken dan de grenzen van de eigen groep, de eigen school of zelfs de eigen organisatie. Een doorgaande ontwikkellijn ontstaat niet vanzelf. Als schoolleider heb je een belangrijke rol in het verbinden van professionals en het organiseren van continuïteit rondom het kind.

Dat vraagt om leiderschap waarin vertrouwen en richting hand in hand gaan. Waarin je ruimte geeft, maar ook duidelijke verwachtingen hebt. Waarin je niet alles zelf hoeft te weten, maar wel zorgt dat mensen samen blijven leren en ontwikkelen.

Misschien is dat voor mij wel de belangrijkste opbrengst van deze studiereis: het hernieuwde besef dat de schoolleider er ontzettend toe doet. Niet omdat wij zelf het verschil moeten maken voor ieder kind, maar omdat wij de voorwaarden kunnen scheppen waarin ons hele team dat verschil kan maken.

Buiten de schoolmuren valt minstens zoveel te leren
Wie Finland zegt, zegt natuur. En die natuur hebben we volop ervaren. We wandelden door prachtige landschappen, genoten van de ruimte en de stilte en ontdekten hoe vanzelfsprekend het buitenleven onderdeel is van de Finse cultuur. Die aandacht voor buiten zijn zagen we ook terug in het onderwijs. Buiten spelen, bewegen en frisse lucht zijn geen extraatjes, maar een vanzelfsprekend onderdeel van de schooldag.

Tussen de schoolbezoeken door was er gelukkig ook tijd om Finland op een andere manier te ontdekken. We bezochten Helsinki, genoten van de stad en de Finse cultuur en hadden volop gelegenheid om elkaar buiten onze gebruikelijke vergadertafels te ontmoeten.

En natuurlijk mocht een echte Finse sauna-ervaring niet ontbreken. De traditionele rooksauna was er een om niet snel te vergeten. Na de intense warmte volgde een ijskoude duik in het meer! Een bijzondere ervaring waarbij we letterlijk even uit onze comfortzone stapten. De combinatie van warmte, kou en de prachtige omgeving maakte het tot een onvergetelijk moment. Misschien schuilt daarin ook wel iets typisch Fins: hard werken en verantwoordelijkheid nemen, maar óók bewust ruimte maken voor rust, natuur en ontspanning. En soms moet je gewoon de sprong wagen!

Negentien RVKO’ers, één gezamenlijke zoektocht
Wat deze reis extra bijzonder maakte, was het gezelschap. Zeventien schoolleiders en 2 medewerkers van het bestuursbureau, ieder met een eigen context en eigen uitdagingen. Maar allemaal met dezelfde gedrevenheid om het onderwijs voor kinderen iedere dag een beetje beter te maken.

Tijdens de schoolbezoeken werden vragen gesteld, observaties gedeeld en vergelijkingen gemaakt met onze eigen praktijk. En misschien ontstonden de mooiste gesprekken wel op de momenten daartussen. Tijdens een wanwt hoe vaak nemen we in de hectiek van ons dagelijks werk écht de tijd om met collega's stil te staan bij fundamentele onderwijsvragen? Om niet direct een oplossing te hoeven bedenken, maar eerst samen te onderzoeken, te verwonderen en soms ook van mening te verschillen? Deze reis bood daarvoor alle ruimte.

Wat nemen we mee naar huis?
We kwamen niet terug met een kant-en-klaar Fins recept voor beter onderwijs. Onze scholen, onze kinderen en onze maatschappelijke context verschillen daarvoor te veel. We kwamen wel terug met nieuwe perspectieven.

Met de overtuiging dat inclusief onderwijs niet alleen vraagt om een inclusieve visie, maar ook om mensen, expertise en organisatiekracht. Met hernieuwde aandacht voor het belang van vertrouwen en gedeeld leiderschap. Met het besef dat investeren in de ontwikkeling van professionals essentieel blijft. En met de vraag hoe we in onze eigen scholen nog meer ruimte kunnen creëren voor zelfstandigheid, eigenaarschap en welzijn.

Misschien is dat wel de grootste opbrengst van deze studiereis: niet dat we nu weten hoe het moet, maar dat we met andere ogen kijken naar wat mogelijk is.

En minstens zo waardevol is dat we elkaar als collega's beter hebben leren kennen. Want ook binnen de RVKO hoeven we het niet alleen te doen. We beschikken samen over enorm veel kennis, ervaring en betrokkenheid. Door die met elkaar te blijven delen, kunnen we verder groeien.

We vertrokken met een koffer vol vragen. We kwamen terug met nieuwe inzichten, mooie herinneringen en versterkte verbindingen. Voor mij persoonlijk vooral met het besef hoe betekenisvol onze rol als schoolleider is. We kunnen niet alles oplossen, maar we kunnen wel richting geven, mensen verbinden en de voorwaarden creëren waarin kinderen én professionals kunnen groeien en bloeien.

Kiitos, Finland!

Kathelijne Lemmens, Hildegardisschool

Een middag vol inspiratie voor startende leerkrachten

Workshops en praktische tips

Wat gebeurt er als je zeventien schoolleiders en twee medewerkers van het bestuursbureau een paar dagen uit hun vertrouwde (school)omgeving haalt en meeneemt naar Finland?